Kjo vilë e vëllezërve Kondili, filloi te ndërtohej në vitin 1928 dhe perfundoi ne vitin 1933 në Korçë, e pagëzuar nga regjimi komunist me emrin “Valbona”, ose më vonë si Turizmi i Vjetër përfaqëson dhe sot arkitekturën italiane të këtij qyteti, që njohu lulëzimin e tij në vitet 1920 dhe 1930.
Ka mbartur për gati një shekull histori.
Arqile, Aristotel dhe Lefter Kondili, në vitin 1928 vendosin të ndërtojnë një shtëpi banimi, atëherë në zonën periferike të qytetit, me arkitekturën e shtëpive të aristokracisë italiane. Meqë dy nga vëllezërit kishin studiuar në Vjenë, projektimin dhe zbatimin ia besuan një arkitekti austriak.
Ndërtimi përfundoi në vitin 1933, thjesht si një shtëpi banimi. Projektuesi vejnez i mahniti qytetarët me këtë ndërtesë magjepsëse, gjithkush kishte dëshirë të hynte ne të thjeshtë për ta parë, pasi dhe aredimi ishte tipik italian, mermeri i shkallëve i ardhur nga Venecia, pllakat e dyshemesë po ashtu italane, dyer dhe dritare që të bera sipas modelit italian, autentike dhe sot.
Trashgimtarët e familjes tregojnë se një ndër vizitorët e shpeshtë në familjen e tyre në ato vite ka qenë dhe Enver Hoxha, pasi njëri nga vëllezërit Kondili, Lefteri, e ka pasur shok klase në Liceun Francez. Kujtojnë se Enver Hoxha, atëherë djalë i ri, i ulur në një tavolinë pranë dritares rrinte me orë dhe shihte jashtë.
Askush nuk e mendonte se jo shumë vite më pas, Enver Hoxha do të ishte kreu i shtetit shqiptar. Në vitet 1945, 1946, rikthehet në këtë shtëpi së bashku me Koçi Xoxën, atëherë besnik i tij dhe akomodohet në dhomën më të mirë të kësaj vile.
Në vitin 1950, kjo vilë e ndërtuar me aq dashuri nga familja Kondili, ndërron pronarët dhe historinë e vet. Me vendim të qeverisë komuniste, pronarët largohen nga shtëpia, ndërtesa kalon në pronë shtetërore.
“Natyrisht, vitet e kanë transfrmuar këtë godinë. Gjatë komunizmit u bë edhe një shtesë, sepse pas ’45, godina kaloi në funksion publik, shteti e shtetëzoi, e transformoi godinën në një lokal.
I tillë lokali Valbona ka mbetur deri në vitet 1970, derisa në qendër të qytetit të Korçës, u ndërtuan objekte të reja, ku ndërtesat e arkitekturës italiane në këtë qytet po zëvendësoheshin.
I pëlqyer mbeti dhe për kineastët më të shquar të vendit. Janë me dhjetra sekuenca filmash artistike si ” I teti në bronz”, ” Gjeneral Gramafoni” e shumë filma të tjerë.
