1. Kolonja dhe Leskoviku është treva ku banimi i saj nga fisi Ilir i dasaretëve (kultura devollite) daton diku 5000 vjet e më shumë para krishtit bazuar nga gjetjet rastësore neolitike në Kamnik, guri i Ninës Luaras, Gërmënj, Borovë, Rehovë dhe Ollmi i Qinamit.
2. Në Kamnik të Kolonjës janë gjetur qeramikë, shtëpi banimi të kohës së neolitit me gurë mbi sipërfaqen e tokës nga më të rrallat në gjithë gadishullin ilirik të asaj periudhe si dhe duke u bazuar legjendave dhe riteve pellazgjike që kryen edhe sot hamendësohet se perëndesha Dodonë të jetë nga këto anë veri epirjote.
3. “Lisi i mirë” është pemë pellasgjike ku ç’do fshat në Kolonjë ka një të tillë që respektohet dhe nderohet nga komuniteti dhe rrënjët e historisë i ka nga “lisi i mirë” i Kamnikut.
4. Në malin e Gramozit rritet një bimë e veçantë e cila quhet “Genta” të cilën mbreti Gent i Ilirisë e ka përdorur për kurimin e ushtarëve të tij nga plagët e luftës.
5. Kolonja është vend rrugëkalimesh të cilat kanë rrugëtuar grykave të lumenjve për karvanët që tregëtonin mallra nga perëndimi në lindje të euro – azisë.
6. Në Kolonjë pas rënies së qytetërimit Ilir është nënëshkruar marveshje paqe mes Ilirëve dhe romakëve ku Ilirët i detyroheshin Romës ti paguanin një sasi të caktuar të hollash si dhe ti jepnin në formë takse kuaj lufte.
7. Kali që rritej dhe mbarshtohej nga banorët e hershëm të Kolonjës ishte shumë i kërkuar pasi zotëronte aftësi në dyluftimet kalorësike.
8. Nga historjanët flitet se në Kolonjë diku nga shekulli i X – XI ekzistonte një qytet i madh metropolitan me emrin “Kolonjë”i rrethuar nga 31 kala dhe ky qytet hamendësohet të ketë qenë në mes të pellgut të Kolonjës.
9. Gjatë 1000 viteve të fundit bazuar gojëdhënave, librave historikë si dhe dokumenteve osmanë Kolonja ka pasur disa qendra banimi në madhësinë e qytezave në kohëra të ndryshme tepër të zhvilluara me dyqane dhe tregje si; Shijan, Mbreshtan, Gërmenj (Has), Leskovik, Postenan, Shalës, Podë, Kodras, Borovë, Starje, Barmash dhe gjatë monizmit Ersekë, Çlirim, Mollas dhe Piskal.
10. Pjesa e Malësisë së Radomit në Kolonjë dhe Leskoviku me rrethinat gjatë qeverisjes së vilajeteve ( shek. XVIII-XIX) ishin pjesë e Vilajetit të Janinës nën administrimin e Zylyftar Bej Podës por që ishin përjashtuar nga taksat fal burrave që ishin bashkuar me ushtrinë e tij ndërsa pjesa tjetë e Kolonjës ishte nën administrimin e Vilajetit të Manastirit.
11. Gjatë periudhës Osmane oborri sulltanat ishte i mbushur me guzhinierë kolonjarë.
12. Leskoviku në shekujt XVII – XIX ka qenë ndër qytetet më të zhvilluar dhe më të mëdhenj të Shqipërisë së asaj kohe.
13. Leskoviku ka qenë kryeqendresa e veriut të Vilajetit të Janinës pas vrasjes së Ali Pashë Tepelenës dhe përpjekja për të mbajtur të pa varur Vilajetin nga obori sulltanat nga komandanti i tij besnik Zylyftar Bej Poda.
14. Periudha e rilindjes kombëtare shqiptare nga treva Kolonjë-Leskovik (1835 – 1912) nxori dhjetra figura të shquara rilindase që shkruan historinë me gërma të arta dhe përcaktuan fatin e Shqipërisë.
15. Kolonja në fillim të shek.XIX përveç patriotëve, rilindësave dhe kapedanëve të shumtë që kishte në historinë e saj shënon dhe dy martirë të gjuhës shqipe Papa Kristo Negovani dhe Petro Nini Luarasi të masakruar nga kisha djallëzore greke e asaj kohe.
16. Kryegjyshatën botërore me qendër në Tiranë e solli dhe themeloj Kryegjyshi nga Starja Sali Njazi Dede ku sot e bën kryeqendrën e shqiptarëve ndër katër qytetet shpirtërore më të rëndësishëm në botë.
17. Theo Fan Stiljan Noli nga qyteza e Kolonjës ndau kishën ortodokse shqiptare nga ajo greke dhe e shpalli atë të pa varur.
18. Treva Kolonjë-Leskovik është treva më e dëmtuar që nga vitet 1913 e deri mbas çlirimit të vendit gjatë luftës së dytë botërore. Shumë teritore të tyre janë marë nga shteti grek nga rrethi i Përmetit, Korçës dhe Devollit.
19. Qyteti i Leskovikut është kryeqendra e lindjes së sazeve dhe këngës popullore në të gjithë Shqipërinë e jugut.
20. Sot treva Kolonjë-Leskovik është në kufirin e shpopullimit total fal lënies në harresë nga politikat e këtyre 30 viteve të fundit.
