Studimi i vazhdueshëm i materialit trashëgimor të qenieve të gjalla po u mundëson shkencëtarëve të zbulojnë forma të reja të molekulës së ADN-së, të krijojnë baza artificiale dhe të modifikojnë gjenomin, duke ngritur njëkohësisht pikëpyetje të forta etike për të ardhmen e njerëzimit. Që nga dita kur fizikani britanik Francis Crick dhe biologu amerikan James Watson ndërtuan modelin e parë të strukturës së ADN-së më 28 shkurt 1953, shkenca ka hedhur hapa gjigantë. “Kemi zbuluar sekretin e jetës,” shprehej në atë kohë Crick për formën e dyfishtë spiralore që ruan dhe transmeton karakteristikat tona trashëgimore.
Zbulimi i formave të reja dhe bazave artificiale të ADN-së
Sot, modeli klasik i ndërtuar me tela hekuri dhe karton është tejkaluar, pasi molekula po rezulton gjithnjë e më komplekse. Një grup studiuesish nga Baylor College of Medicine në Houston dhe Universiteti i Leeds kanë kataloguar format e reja të ADN-së përmes tomografisë krioelektronike dhe superkompjuterëve. Ata zbuluan segmente të vogla të mbyllura në formë rrethi. “Megjithëse spirala e dyfishtë është një nga imazhet më të njohura të biologjisë,” shpjegon Jonathan Fogg, një nga autorët e studimit, “kjo molekulë shumë e gjatë mund të marrë forma rrethore, tetëshe dhe madje edhe spirale.” Ky paketim i ngushtë në bërthamën e qelizës mund ta kthejë ADN-në në objektivin e një brezi të ri ilaçesh kundër kancerit.
Ndërkohë, që prej viteve 1960 është e njohur se ADN-ja kodohet me katër shkronja: A, T, C dhe G. Megjithatë, biologët nga Scripps Research Institute në La Jolla të Kalifornisë njoftuan se kanë krijuar në laborator dy baza artificiale, të emërtuara X dhe Y. Këto baza u futën me sukses në ADN-në e bakterit Escherichia coli, i cili i kopjoi ato në brezat pasues. Ky zhvillim hap rrugën për forma të reja të jetës bakteriale të destinuara për qëllime specifike, si prodhimi i biokarburanteve.
Teknologjia CRISPR-Cas9 dhe rreziqet e inxhinierisë gjenetike
Një tjetër zhvillim madhor është teknologjia CRISPR-Cas9, e cila lejon rishkrimin e ADN-së. Studiuesit nga Universiteti i Kalifornisë në Berkeley e kanë përdorur atë për të ulur nivelin e kolesterolit te një grup minjsh laboratorikë. “CRISPR-Cas9 vepron si një gërshërë molekulare, duke prerë spiralen e ADN-së në pikën e dëshiruar dhe duke zëvendësuar një segment të saj, në mënyrë që të çaktivizojë në mënyrë selektive një gjen të caktuar,” thekson Jennifer A. Doudna, profesore në këtë universitet. Ajo shton se kjo teknikë ndihmon në kuptimin e detajuar të mutacioneve gjenetike.
Eksperimentet kanë shkuar edhe më tej me gjenetistin kinez Xingxu Huang nga Universiteti i Nanjingut, i cili modifikoi gjenomin e qelizave të majmunëve Macaca fascicularis. Nga 83 implantime, vetëm 10 çuan në shtatzëni, dhe te të vegjlit e lindur jo të gjitha qelizat ruajtën ndryshimet e dëshiruara. Këto zhvillime ngrenë dilema serioze etike për njerëzimin. Ekziston rreziku i krijimit të fëmijëve të projektuar me karakteristika të dëshiruara, një praktikë që bie ndesh me Konventën Evropiane për të Drejtat e Njeriut.
Përballë këtij rreziku, një grup prej pesë shkencëtarësh, të udhëhequr nga Edward Lanphier, president i Alliance for Regenerative Medicine, i kanë kërkuar revistës Nature një moratorium ndërkombëtar. Ata u bëjnë thirrje studiuesve të refuzojnë me vendosmëri modifikimin e embrioneve njerëzore, qoftë edhe kur ai kryhet vetëm për qëllime kërkimore.
Terminologjia gjenetike dhe pesha e ADN-së në Tokë
Për të kuptuar më mirë këtë fushë, është e rëndësishme të njihen termat bazë. Kromozomet janë strukturat që mbartin karakteristikat trashëgimore; te njeriu gjenden 46 të tilla. Gjeni është njësia trashëgimore në kromozom, ndërsa gjenomi përfaqëson të gjithë grupin e gjeneve të një organizmi. Terapia gjenike synon trajtimin e sëmundjeve duke korrigjuar alteracionet në gjenom. Nëse do të shtrihej plotësisht, një fije e vetme ADN-je do të ishte rreth një metër e gjatë.
Në një përpjekje për të vlerësuar biodiversitetin, shkencëtarët nga Universiteti i Edinburgut llogaritën sasinë totale të ADN-së në planetin tonë. Duke analizuar mikrobet, kafshët, bimët dhe viruset, ata arritën në përfundimin se e gjithë ADN-ja e botës peshon rreth 50 miliardë ton. Sipas vlerësimeve të tyre, kjo sasi marramendëse do të mjaftonte për të mbushur një miliard anije kontejnerësh, duke dëshmuar përmasat e jashtëzakonshme të jetës në Tokë dhe potencialin e ruajtjes së të dhënave gjenetike për 1000 vjet.
Foto: Bota.al
