Botimi i librit të ri “The Albanian Files: Freedom and Architecture” nga Anneke Abhelakh ka nxitur një debat të gjerë në Shqipëri, duke dokumentuar transformimin e jashtëzakonshëm arkitekturor të vendit, por edhe duke zbuluar prapaskenat e bashkëpunimit mes qeverisë dhe studiove më të njohura ndërkombëtare. Libri prej 800 faqesh, i publikuar nga Lars Müller Publishers, pasqyron praninë e 60 studiove botërore që nga fillimi i viteve 2000, duke e cilësuar historinë e Shqipërisë si një lloj “Hirusheje” që kaloi nga izolimi dhe trazirat e vitit 1992 drejt një zhvillimi të vrullshëm me rritje të PBB-së rreth 4%.
Projektet që po riformësojnë Tiranën dhe bregdetin
Dokumentimi përfshin projekte ikonike që po ndryshojnë faqen e kryeqytetit dhe zonave bregdetare si Durrësi, Vlora dhe Saranda. Ndër to veçohen Bond Tower dhe Hora Vertikale nga studioja OODA, si dhe plani “Tirana 2030” i Stefano Boeri Architetti, i cili synon krijimin e pyjeve vertikale në qytet. Studioja MVRDV prezanton Downtown One, një rrokaqiell që imiton hartën e Shqipërisë, dhe transformimin e Piramidës së Tiranës në qendër teknologjike. Ndërkohë, në jug të vendit, Kengo Kuma & Associates ka projektuar Qendrën e Vizitorëve në Butrint, ndërsa Bjarke Ingels Group (BIG) është angazhuar për Teatrin e ri Kombëtar.
Debati mbi transparencën dhe kontaktet personale
Përtej anës estetike, libri ka shërbyer si një dokument që kritikët e cilësojnë si zbulues të një modeli zhvillimi pa konsultim publik. Disa arkitektë dëshmojnë në libër se janë kontaktuar personalisht nga kryeministri Edi Rama përmes rrjeteve sociale ose telefonatave direkte. Chris Precht tregon se mori një mesazh në Instagram, ndërsa Alejandro Aravena i Elemental kujton një telefonatë nga Rama për të diskutuar projekte në Tiranë. Një letër satirike e Reinier de Graaf nga OMA, ku sugjerohej me ironi që kryeministri të qëndronte në pushtet përjetë për hir të arkitekturës, ka shkaktuar reagime të forta në një vend me kujtime të freskëta nga diktatura.
Nga faqet e librit drejt SPAK-ut
Situata ka kaluar nga debati kulturor në atë ligjor dhe politik. Aktivisti dhe shkrimtari Fatos Lubonja, së bashku me një grup prej rreth 600 personash, po shqyrtojnë përmbajtjen e librit, ndërsa raportohet se avokatët po përgatisin një kallëzim në Strukturën e Posaçme Kundër Korrupsionit (SPAK). Gjithashtu, qytetarët që kundërshtojnë investimet në zonën e Zvërnecit e kanë dorëzuar librin si provë në prokurori, duke pretenduar se ai dokumenton mungesën e procedurave konkurruese. Ndërsa qeveria e mbron këtë valë zhvillimi si një mjet për progres dhe prestigj ndërkombëtar, opozita dhe lëvizjet e reja qytetare ngrenë pikëpyetje mbi pronësinë e tokës dhe përfituesit realë të këtyre investimeve luksoze.
