Studiuesi Dr. Kujtim Halili ka ngritur alarmin mbi pasojat e thella që sjell devijimi i lumit Mërtur, duke e cilësuar këtë ndërhyrje si një përplasje tipike mes modeleve të zhvillimit ekonomik intensiv dhe domosdoshmërisë për të ruajtur ekuilibrat ekologjikë e shoqërorë. Në analizën e tij, ai thekson se lumenjtë janë shumë më tepër sesa thjesht rrjedha ujore për shfrytëzim njerëzor; ata përfaqësojnë sisteme komplekse ekologjike dhe territore ku ndërtohet kujtesa kolektive, praktikat ekonomike dhe identiteti kulturor i komuniteteve.
Ekosistemi ujor dhe pasojat e ndërhyrjes artificiale
Ndryshimi i rrjedhës natyrore të një lumi, sipas ekspertit, nuk është thjesht një modifikim fizik, por një ndërhyrje e rëndë në një sistem dinamik. Dr. Kujtim Halili shpjegon se nga këndvështrimi shkencor, reduktimi i prurjeve dhe ndërprerja e vazhdimësisë ekologjike mund të prodhojnë pasoja të akumuluara. Këto përfshijnë reduktimin e habitateve ujore, humbjen e biodiversitetit dhe ndryshimin e ekuilibrit gjeomorfologjik. Speciet që janë përshtatur ndaj kushteve specifike të shpejtësisë së ujit, temperaturës dhe nivelit të oksigjenit preken negativisht, duke zvogëluar aftësinë natyrore të ekosistemit për t’u rikuperuar dhe duke dobësuar shërbimet që lumi ofron për njerëzit.
Teoria e “shoqërisë së rrezikut” dhe kuadri juridik
Duke e trajtuar çështjen përtej perspektivës thjesht ekologjike, analiza mbështetet në teorinë e “shoqërisë së rrezikut” të sociologut Ulrich Beck, e cila argumenton se shoqëritë moderne prodhojnë rreziqe të reja si pasojë e vetë proceseve të modernizimit. Projektet infrastrukturore që shiten si simbole të progresit shpesh krijojnë cenueshmëri të reja kur pasojat e tyre nuk analizohen në mënyrë gjithëpërfshirëse.
Çështja e ndërhyrjeve në sistemet ujore rregullohet nga një kuadër i gjerë juridik ndërkombëtar. Analiza i referohet Konventës së Helsinkit të vitit 1992 për mbrojtjen e ujërave, Konventës së Aarhusit të vitit 1998 që garanton të drejtën e qytetarëve për informim dhe pjesëmarrje në vendimmarrje, si dhe Direktivës Kuadër të Ujit të Bashkimit Evropian (2000/60/EC). Këto dokumente kërkojnë që uji të mos shihet vetëm si burim ekonomik, por të synohet arritja e një “gjendjeje të mirë ekologjike” dhe të zbatohet parimi i parandalimit të dëmeve të pakthyeshme.
Drejtësia ekologjike dhe kujtesa kolektive e komuniteteve
Një dimension tjetër i rëndësishëm i trajtuar në këtë analizë është drejtësia ekologjike dhe konflikti mjedisor. Duke iu referuar sociologut Pierre Bourdieu, hapësirat përshkruhen si fusha ku prodhohen marrëdhënie pushteti, ndërsa përmes konceptit të kujtesës kolektive të Maurice Halbwachs, theksohet se lumenjtë janë bartës të historive lokale. Devijimi i lumit Mërtur rrezikon të krijojë pabarazi mjedisore, ku komunitetet lokale humbasin kontrollin mbi territorin dhe trashëgiminë e tyre natyrore, ndërsa përfitimet ekonomike shpërndahen në nivele më të gjera institucionale ose private.
Paradoksi i modernizimit dhe e ardhmja e qeverisjes së ujërave
Në përfundim, Dr. Kujtim Halili argumenton se zhvillimi ekonomik nuk duhet të cenojë bazat ekologjike, duke respektuar parimin e drejtësisë ndërbreznore. Brezat aktualë kanë detyrimin moral dhe juridik për të mos konsumuar në mënyrë të pakthyeshme burimet e së ardhmes. Rasti i lumit Mërtur tregon qartë se ndërhyrjet mbi sistemet ujore nuk mund të kuptohen më vetëm përmes një logjike teknike apo ekonomike, pasi lumi mbetet një sistem kompleks ku ndërthuren në mënyrë të pandashme proceset natyrore dhe dinamikat shoqërore.
Foto: Shqiptarja.com
